Không phải ngẫu nhiên mà trong kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam xuất hiện dày đặc những câu hát về món ăn, sản vật địa phương. Từ bát tương Nam Đàn của xứ Nghệ, chả Đài đất Bắc đến bánh giá Chợ Giồng hay cá nướng ăn cùng điên điển miền Tây, ẩm thực từ lâu đã trở thành một phần ký ức văn hóa của người Việt.

Ý tưởng ấy được tái hiện tại sự kiện “Hương Vị Quê Nhà” mùa thứ 12 với chủ đề “Đất Nước – Ẩm thực xứ mình trong ca dao, tục ngữ”, diễn ra ngày 29.5 tại Mặn Mòi Thảo Điền (TP.HCM). Thay vì đơn thuần giới thiệu món ăn, chương trình lựa chọn cách kể chuyện thông qua những câu ca dao, tục ngữ gắn liền với từng vùng đất, từng hương vị quen thuộc.

Hành trình qua ba miền bằng hương vị

Trong văn hóa dân gian Việt Nam, ẩm thực không chỉ là nhu cầu ăn uống mà còn là nơi lưu giữ ký ức, tập quán và tình cảm của cộng đồng.

Những câu ca dao như:

“Ai về ăn nhút Thanh Chương
Dừng chân nếm thử vị tương Nam Đàn”

hay

“Ai qua phố Nhổn, phố Lai
Dừng chân ăn miếng chả Đài thơm ngon” vừa là lời giới thiệu đặc sản địa phương, vừa là cách người xưa lưu giữ tri thức ẩm thực qua nhiều thế hệ.

Theo nghệ nhân ẩm thực Chiêm Thành Long, món chả Đài của miền Bắc được cho là có tên gọi gắn với cách chế biến truyền thống khi thịt được quấn quanh những thanh tre nhỏ hoặc nướng trên các vỉ tre thủ công. Chính phương pháp nướng kỹ, cầu kỳ này tạo nên hương vị đặc trưng của món ăn.

Nếu miền Bắc và miền Trung hiện lên qua vị tương, vị chả, thì miền Tây Nam Bộ lại được gợi nhớ bằng những món ăn mang đậm hơi thở đồng ruộng như bánh giá Chợ Giồng, lẩu cá bống tượng nấu dâu da, cá nướng ăn kèm điên điển ngâm chua hay vịt hầm củ ấu Lấp Vò.

Có những món ăn chỉ cần nhắc tên đã gợi lên cả một vùng ký ức:

“Điên điển mà đem muối chua
Ăn cặp cá nướng đến vua cũng thèm”.

Khi món ăn trở thành ký ức văn hóa

Điều thú vị của ẩm thực Việt Nam là nhiều món ăn tồn tại không chỉ nhờ công thức nấu nướng mà còn nhờ những câu chuyện truyền miệng đi cùng nó.

Người Việt đôi khi nhớ quê nhà từ mùi khói bếp, một món ăn quen hay vài câu ca dao từng nghe từ thuở nhỏ. Chính vì vậy, nhiều món ăn dân dã vẫn có sức sống bền bỉ trong đời sống hiện đại.

Tại chương trình, bên cạnh các món ăn ba miền, thực khách còn được nghe những câu chuyện về nguồn gốc món ăn, cách chế biến và những lớp nghĩa văn hóa phía sau từng hương vị.

Chẳng hạn, món cháo cá ám được nghệ nhân Bùi Thị Sương giới thiệu như một ví dụ thú vị về ngôn ngữ ẩm thực dân gian. Trong cách gọi này, chữ “ám” mang nghĩa những miếng cá được “ẩn” trong cháo, tạo nên sự bất ngờ khi thưởng thức. Món ăn được nấu từ gạo rang cùng nước dùng cá, kết hợp thịt cá mềm và gia vị truyền thống.

Không chỉ là một bữa ăn

Điểm khác biệt của “Hương Vị Quê Nhà” nằm ở việc kết nối ẩm thực với các giá trị văn hóa truyền thống.

Bên cạnh trải nghiệm món ăn, người tham dự còn có cơ hội tìm hiểu tranh dân gian Đông Hồ thông qua hoạt động in tranh thủ công trên giấy dó bằng bản khắc gỗ truyền thống. Những gam màu tự nhiên từ sỏi non, hoa hòe, than lá tre hay lá tràm góp phần tái hiện một phần di sản mỹ thuật dân gian Việt Nam.

Chương trình cũng giới thiệu các tiết mục dân ca ba miền, từ điệu lý, câu vè đến hát chầu văn, như một cách mở rộng câu chuyện văn hóa từ bàn ăn ra không gian nghệ thuật.

Trong đời sống hiện đại, khi khoảng cách địa lý ngày càng thu hẹp, những câu ca dao về món ăn quê nhà vẫn giữ nguyên sức gợi. Chúng nhắc nhớ rằng phía sau mỗi đặc sản địa phương không chỉ là nguyên liệu hay kỹ thuật chế biến, mà còn là ký ức, tập quán và tâm hồn của một vùng đất.